تحول نظام آماری کشور با حکمرانی شبکه‌ای و سرشماری ثبتی‌مبنا/ تأکید بر بازنگری آموزش آمار و هوش مصنوعی
به گزارش انجمن آمار ایران، همایش روز ملی آمار و برنامه‌ریزی، دوشنبه ۴ آبان‌ماه ۱۴۰۵، با همکاری انجمن آمار ایران، دانشگاه علامه طباطبائی و انجمن علمی دانشجویی آمار این دانشگاه، در دانشکده اقتصاد دانشگاه علامه طباطبائی برگزار شد. در این همایش، رئیس مرکز آمار ایران، رئیس مرکز پژوهش‌های اتاق بازرگانی ایران، نماینده مردم زنجان و طارم در مجلس شورای اسلامی، استاد تمام آمار دانشگاه اتاوا و رئیس انجمن آمار ایران دیدگاه‌های خود را درباره تحول نظام آماری، حکمرانی داده‌محور، هوش مصنوعی و بازنگری آموزش آمار مطرح کردند.
سرشماری ثبتی‌مبنا؛ آغاز تحول بزرگ در نظام آماری
غلامرضا گودرزی، رئیس مرکز آمار ایران، با تأکید بر ضرورت تحول بنیادین در نظام آماری کشور، اجرای سرشماری نفوس و مسکن با رویکرد ثبتی‌مبنا را نقطه آغاز تغییر در شیوه تولید و مدیریت اطلاعات دانست و گفت: مرکز آمار ایران در رویکرد جدید، دیگر صرفاً تولیدکننده آمار نخواهد بود، بلکه با استانداردسازی تعاریف، نظارت بر کیفیت داده‌ها و هدایت شبکه‌ای از دستگاه‌های تولیدکننده اطلاعات، به سمت ایفای نقش تنظیم‌گر نظام آماری کشور حرکت می‌کند.
وی با اشاره به دشواری‌های اجرای سرشماری، آن را آزمونی بزرگ برای توان مدیریتی کشور توصیف کرد و بر ضرورت واگذاری اختیار به مدیران استانی متناسب با شرایط هر منطقه تأکید کرد. گودرزی با اشاره به سرشماری سال ۱۳۹۵ و سرعت تغییرات جمعیتی، گفت: نزدیک به ۲۰۰ شهر جدید در کشور وجود دارد که اطلاعات آن‌ها در سرشماری سال ۱۳۹۵ ثبت نشده است و نظام برنامه‌ریزی نمی‌تواند برای تصمیم‌گیری‌های جاری تنها به اطلاعات یک دهه قبل متکی باشد.
رئیس مرکز آمار ایران از برنامه بازنگری در قانون سرشماری خبر داد و افزود: در قانون جدید باید دوره‌های زمانی اجرای سرشماری، وظایف مرکز آمار ایران و نقش سایر دستگاه‌ها به‌صورت روشن مشخص شود. وی همچنین بر استانداردسازی تعاریف آماری تأکید کرد و با اشاره به تفاوت تعاریف مفاهیمی مانند «پژوهشگر» یا «بخش خصوصی» در دستگاه‌های مختلف، گفت: تا زمانی که این تعاریف یکسان نشوند، امکان مقایسه دقیق اطلاعات وجود نخواهد داشت.
گودرزی با تشریح چشم‌انداز تحول مرکز آمار ایران اظهار کرد: مرکز آمار در آینده باید بیش از گذشته بر تنظیم‌گری، استانداردسازی و نظارت بر کیفیت اطلاعات تمرکز کند؛ نقشی مشابه سازمان استاندارد. وی همچنین از تهیه طرح سامان‌دهی نظام آماری کشور با رویکرد حکمرانی شبکه‌ای و شکل‌دهی زنجیره تأمین داده‌های آماری خبر داد و بر توسعه همکاری با دانشگاه‌ها، مراکز پژوهشی و بخش خصوصی تأکید کرد.
رئیس مرکز آمار ایران درباره استفاده از هوش مصنوعی نیز هشدار داد که اگر داده‌های نادرست و آمارهای غیرمعتبر در اختیار سامانه‌های هوش مصنوعی قرار گیرد، این فناوری نیز می‌تواند نتایج اشتباه تولید کند. وی در پایان از دانشجویان و استادان دانشگاه علامه طباطبائی برای بازدید از مرکز آمار ایران دعوت به عمل آورد.
از تولید داده تا حکمرانی شبکه‌ای و آینده‌نگری
عیسی منصوری، رئیس مرکز پژوهش‌های اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی ایران، با تأکید بر ضرورت تحول در ساختار نظام آماری کشور گفت: فعالان اقتصادی برای تصمیم‌گیری بیش از آنکه به اطلاعات گذشته نیاز داشته باشند، به شناخت آینده و ارزیابی عدم قطعیت‌ها نیازمندند. وی پیشنهاد کرد مرکز آمار ایران علاوه بر تولید داده‌های معتبر، نقش راهبری و تنظیم‌گری شبکه‌ای از نهادهای آماری، مراکز پژوهشی و مجموعه‌های تخصصی تحلیل داده را بر عهده بگیرد.
منصوری با اشاره به تجربه شاخص مدیران خرید (شامخ) گفت: گزارش‌های مبتنی بر ارزیابی فعالان اقتصادی می‌توانند مکمل مهمی برای داده‌های رسمی باشند. وی بر ضرورت توسعه مدل‌سازی و تحلیل‌های پیش‌بینانه، تفکیک همبستگی از علیت، توجه به محدودیت‌های پیش‌بینی و ارزیابی عدم قطعیت‌ها تأکید کرد. به گفته وی، توسعه شبکه‌ای از مراکز پژوهشی و نهادهای تحلیل داده می‌تواند به کاهش نابرابری دسترسی بنگاه‌های کوچک به خدمات تخصصی کمک کند.
رئیس مرکز پژوهش‌های اتاق بازرگانی ایران همچنین بر ضرورت ایجاد نظام هوشمند کیفیت آماری در کشور تأکید کرد و گفت: مرکز آمار ایران می‌تواند مسئولیت تعیین استانداردها و نظارت بر کیفیت فرایندهای آماری و تحلیل داده را در چارچوب نظام حکمرانی شبکه‌ای بر عهده بگیرد.
حکمرانی بدون داده، تصمیم‌گیری با چشمان بسته است
مصطفی طاهری، نماینده مردم زنجان و طارم در مجلس شورای اسلامی و نایب‌رئیس فراکسیون هوش مصنوعی مجلس، با تأکید بر ضرورت استقرار حکمرانی داده‌محور گفت: یکی از مشکلات اساسی نظام تصمیم‌گیری، نبود شفافیت و یکپارچگی اطلاعات است؛ به‌گونه‌ای که دستگاه‌های مختلف گاه درباره یک موضوع آمارهای متناقض ارائه می‌کنند. وی تصمیم‌گیری بدون اطلاعات معتبر را «حرکت با چشمان بسته» توصیف کرد و شفافیت اقتصادی را پیش‌شرط اصلاح ساختار اقتصاد کشور دانست.
طاهری با اشاره به جزیره‌ای بودن سامانه‌های اطلاعاتی و مقاومت برخی دستگاه‌ها در اشتراک‌گذاری داده‌ها، از تدوین قانون مدیریت داده‌ها و اطلاعات ملی (قانون «دوام») خبر داد و گفت: بر اساس این قانون، داده‌های ملی نباید در انحصار دستگاه‌ها باقی بمانند. وی با اشاره به ارجاع ۶۷ موردی به این قانون در ۴۷ ماده از برنامه هفتم توسعه، آن را زیرساختی مهم برای اجرای برنامه‌های توسعه‌ای کشور دانست. طاهری همچنین از تصویب قانون هوش مصنوعی و ضرورت اصلاح بستر اجرایی و ایجاد شفافیت اقتصادی سخن گفت.
هوش مصنوعی؛ فرصت و پیامدها
محمود زارع‌پور، استاد تمام رشته آمار دانشگاه اتاوا کانادا، با تأکید بر تأثیر گسترده هوش مصنوعی بر آینده آموزش عالی، اقتصاد و زندگی اجتماعی گفت: دانشگاه‌ها در یک دهه آینده با تغییرات بنیادینی مواجه خواهند شد و شیوه‌های سنتی آموزش و ارزیابی دانشجویان دیگر پاسخگوی شرایط جدید نخواهد بود. وی با اشاره به پیامدهای زیست‌محیطی، اقتصادی، اخلاقی و اجتماعی گسترش هوش مصنوعی، خواستار توجه جدی دانشگاه‌ها به مطالعه این پیامدها شد.
زارع‌پور با اشاره به تجربه سرشماری پنج‌ساله در کانادا و جایگاه قانونی مرکز آمار این کشور، بر ضرورت ایجاد رشته‌ها و مراکز دانشگاهی میان‌رشته‌ای برای مطالعه پیامدهای هوش مصنوعی تأکید کرد و گفت: دانشگاه‌ها باید علاوه بر توسعه دانش فنی، به آثار اخلاقی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و زیست‌محیطی این فناوری نیز توجه کنند.
بازنگری آموزش آمار؛ ضرورتی اجتناب‌ناپذیر
فرزاد اسکندری، رئیس انجمن آمار ایران و مدیر گروه آموزشی آمار دانشکده آمار، ریاضی و رایانه دانشگاه علامه طباطبائی، با تأکید بر ضرورت بازنگری در برنامه‌های آموزشی دانشگاه‌ها متناسب با تحولات علم داده و هوش مصنوعی گفت: ساختار و تنوع داده‌ها در جهان امروز به‌سرعت تغییر کرده است، اما نظام آموزش عالی هنوز به‌طور کامل با این تحولات هماهنگ نشده است. وی بر اصلاح سرفصل‌های درسی، توسعه آموزش‌های مهارتی و تقویت ارتباط دانشگاه‌ها با دستگاه‌های اجرایی و بخش خصوصی تأکید کرد.
اسکندری با اشاره به ضرورت اتصال حلقه‌های دانشگاه، اجرا، نظارت و کسب‌وکار، هشدار داد که استفاده از علم داده بدون شناخت مبانی آماری می‌تواند به خطا در تصمیم‌گیری منجر شود. وی همچنین بر آغاز آموزش سواد آماری از مدرسه و آمادگی انجمن آمار ایران برای همکاری با دستگاه‌های اجرایی، نهادهای نظارتی و بخش خصوصی تأکید کرد.
در پایان این همایش، از دانشجویان موفق و برگزیده در مسابقات دانشجویی حوزه آمار و برنامه‌ریزی نیز تقدیر به عمل آمد و از تلاش‌های علمی و رقابتی آنان قدردانی شد.
در پایان، انجمن آمار ایران از دانشگاه علامه طباطبائی و انجمن علمی دانشجویی آمار این دانشگاه برای همکاری در برگزاری این همایش سپاسگزاری می‌کند.